ધર્મેન્દ્રસિંહજી આર્ટ્સ કોલેજ, રાજકોટના ઇતિહાસ વિભાગ દ્વારા ગુજરાત રાજ્યના શિક્ષણ વિભાગ અને KCGની Research, Innovation and Extension Grants to Government Colleges યોજના અંતર્ગત તા. 26 સપ્ટેમ્બર, 2026ના રોજ 'ઇતિહાસમાં સંશોધન પદ્ધતિશાસ્ત્ર' (RESEARCH METHODOLOGY IN HISTORY) વિષય પર એક દિવસીય રાજ્યકક્ષાના સેમિનારનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. ઉચ્ચ શિક્ષણમાં સંશોધન પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવા તથા ઇતિહાસના સંશોધન ક્ષેત્રે પદ્ધતિશાસ્ત્રના મહત્ત્વ અંગે શૈક્ષણિક ચર્ચા કરવાનો આ સેમિનારનો મુખ્ય હેતુ હતો. આજના શૈક્ષણિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં ઇતિહાસના અભ્યાસમાં માત્ર ઐતિહાસિક ઘટનાઓનું વર્ણન કરવાને બદલે તેના વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ, ઐતિહાસિક સ્રોતોની વિશ્વસનીયતાની ચકાસણી અને તથ્યોના આધારે તારણો રજૂ કરવાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. આ સંદર્ભમાં સંશોધન પદ્ધતિશાસ્ત્ર ઇતિહાસના અધ્યાપકો, સંશોધનાર્થીઓ અને વિદ્યાર્થીઓ માટે અત્યંત ઉપયોગી છે. આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને ઇતિહાસ વિભાગ દ્વારા આ સેમિનારનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. સેમિનારનો પ્રારંભ સવારે ૯.૩૦ કલાકે સરસ્વતી વંદના અને પ્રાર્થનાથી થયો હતો. ત્યારબાદ ઉપસ્થિત મહાનુભાવો અને આચાર્યશ્રી અને અધ્યાપકોના હસ્તે દીપપ્રાગટ્ય કરીને કાર્યક્રમનું વિધિવત્ ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રસંગે આચાર્યશ્રી, ડૉ. પરેશ રાવલ, સેમિનારના અધ્યક્ષ પ્રો. અશ્વિન આર. પૂંજાણી, સેમિનારના વક્તાશ્રી ડૉ. એમ. એ. અજમેરી, ડૉ. ભાવિન પરમાર તથા ઇતિહાસ વિભાગના અધ્યક્ષ ડૉ. ધર્મેશ આર. પરમાર ઇતિહાસ વિભાગના અધ્યાપક પ્રો. શશીકાંત ચૌહાણ, લાઇબ્રેરી વિભાગના અધ્યક્ષ હિનાબેન પરમાર આ ઉદ્ઘાટન સત્રમાં હાજર હતા અધ્યાપકો અને વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા આમંત્રિત મહેમાનોનું શાબ્દિક સ્વાગત કરવામાં આવ્યું હતું તથા પુષ્પગુચ્છ અર્પણ કરીને સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું. ઉદ્ઘાટન સત્ર દરમિયાન કાર્યક્રમના વિષય અને શૈક્ષણિક મહત્ત્વને અનુરૂપ સમગ્ર સેમિનારની રૂપરેખા ઇતિહાસ વિભાગના અધ્યક્ષ ડૉ. ધર્મેશ આર. પરમાર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવી હતી. સેમિનારનું સંચાલન પ્રોફેસર શશીકાંત ચૌહાણ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.  પ્રથમ સત્ર સવારે 10:00થી 11:00 ડૉ. એમ. એ. અજમેરી મદદનીશ પ્રાધ્યાપક, ઇતિહાસ વિભાગ, એમ. એન. કોલેજ, વિસનગર વિષય: ઇતિહાસમાં સંશોધન પદ્ધતિશાસ્ત્ર પ્રથમ શૈક્ષણિક સત્રમાં ડૉ. એમ. એ. અજમેરીએ ઇતિહાસમાં સંશોધન પદ્ધતિશાસ્ત્ર વિષય પર વ્યાખ્યાન આપ્યું હતું. તેમનો પરિચય ઇતિહાસ વિભાગના અધ્યક્ષ ડૉ. ધર્મેશ પરમાર દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો. ઇતિહાસના સંશોધનમાં યોગ્ય પદ્ધતિની પસંદગી, ઐતિહાસિક સ્રોતોનો અભ્યાસ અને સંશોધનને વ્યવસ્થિત સ્વરૂપ આપવાની પ્રક્રિયા વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે. આ સંદર્ભમાં પ્રથમ સત્રનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. નિષ્ણાત વક્તાના વ્યાખ્યાન દ્વારા ઇતિહાસના સંશોધનના પદ્ધતિશાસ્ત્રીય પાસાઓ અંગે માર્ગદર્શન પૂરું પાડવામાં આવ્યું હતું. દ્વિતીય શૈક્ષણિક સત્ર સવારે 11:05થી બપોરે 12:05 ડૉ. ભાવીન પરમાર મદદનીશ પ્રાધ્યાપક અને ઇતિહાસ વિભાગના અધ્યક્ષ, સરકારી આર્ટ્સ એન્ડ કોમર્સ કોલેજ, કાથલ વિષય: ઇતિહાસના સંશોધનને લગતું વ્યાખ્યાન સેમિનારના બીજા શૈક્ષણિક સત્રમાં ડૉ. ભાવીન પરમાર દ્વારા વ્યાખ્યાન આપવામાં આવ્યું હતું. તેમનો પરિચય પણ ડૉ. ધર્મેશ પરમાર દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો. ઇતિહાસના સંશોધન ક્ષેત્રે શાસ્ત્રીય અભિગમ, સંશોધન પ્રક્રિયાની સમજ અને ઐતિહાસિક વિષયોના અભ્યાસમાં પદ્ધતિશાસ્ત્રનું વિશેષ સ્થાન છે. આ સત્રમાં આમંત્રિત નિષ્ણાત દ્વારા ઇતિહાસના સંશોધનને લગતા વિષય પર માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું હતું. સેમિનારના આ સત્રે સંશોધન પદ્ધતિશાસ્ત્ર અંગે વધુ શૈક્ષણિક ચર્ચા માટે અવકાશ પૂરો પાડ્યો હતો. અધ્યક્ષીય પ્રવચન બપોરે 12:05થી 12:15 પ્રોફ. અશ્વિન પુજાણી અધ્યક્ષીય પ્રવચન સેમિનારના અંતિમ શૈક્ષણિક સત્રમાં પ્રોફેસર અશ્વિન પુજાણી દ્વારા અધ્યક્ષીય પ્રવચન આપવામાં આવ્યું હતું. તેમણે સેમિનારના શૈક્ષણિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં પોતાના વિચારો રજૂ કર્યા હતા. તેમના અધ્યક્ષીય પ્રવચન સાથે સેમિનારનાં શૈક્ષણિક સત્રો પૂર્ણ થયાં હતાં. આભારવિધિ અને સમાપન સેમિનારના અંતિમ તબક્કામાં ઇતિહાસ વિભાગના અધ્યક્ષ ડૉ. ધર્મેશ પરમાર દ્વારા આભારવિધિ કરવામાં આવી હતી. તેમણે સેમિનારના આયોજનમાં સહયોગ આપનાર આચાર્યશ્રી, આમંત્રિત વક્તાઓ, અધ્યાપકો, આયોજક સમિતિના સભ્યો તથા કાર્યક્રમ સાથે સંકળાયેલા સૌનો આભાર વ્યક્ત કર્યો હતો. અંતે સમગ્ર સભા દ્વારા રાષ્ટ્રગાન કરવામાં આવ્યું હતું અને બપોરે 12:25 કલાકે સેમિનારની વિધિવત્ પૂર્ણાહુતિ કરવામાં આવી હતી. સેમિનારનું શૈક્ષણિક મહત્ત્વ ઇતિહાસના સંશોધન પદ્ધતિશાસ્ત્ર જેવા મહત્ત્વપૂર્ણ વિષય પર યોજાયેલા આ સેમિનારનું શૈક્ષણિક ક્ષેત્રે વિશેષ મહત્ત્વ હતું. સંશોધનના સિદ્ધાંતો અને પદ્ધતિઓ અંગે નિષ્ણાતોનું માર્ગદર્શન મેળવવા માટે આ કાર્યક્રમનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આવા સેમિનાર દ્વારા નીચેના શૈક્ષણિક હેતુઓને પ્રોત્સાહન મળે છે. • ઇતિહાસના સંશોધન પ્રત્યે વૈજ્ઞાનિક અને તર્કબદ્ધ અભિગમ વિકસાવવો. • સંશોધન પદ્ધતિશાસ્ત્રના વિવિધ પાસાઓ અંગે શૈક્ષણિક સમજ કેળવવી. • ઇતિહાસના અધ્યાપકો અને સંશોધનાર્થીઓને નિષ્ણાતોના માર્ગદર્શનનો લાભ પૂરો પાડવો. • ઉચ્ચ શિક્ષણમાં સંશોધન, નવીનતા અને શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવું. • ઇતિહાસના સંશોધનમાં ગુણવત્તા અને શૈક્ષણિક પ્રામાણિકતાના મહત્ત્વ અંગે જાગૃતિ કેળવવી. ઉપસંહાર ધર્મેન્દ્રસિંહજી આર્ટ્સ કોલેજ, રાજકોટના ઇતિહાસ વિભાગ દ્વારા આયોજિત એક દિવસીય રાજ્યકક્ષાનો સેમિનાર ઇતિહાસના સંશોધન પદ્ધતિશાસ્ત્ર જેવા મહત્ત્વપૂર્ણ શૈક્ષણિક વિષયને સમર્પિત હતો. ગુજરાત રાજ્યના શિક્ષણ વિભાગ અને KCGની સંશોધન, નવીનતા અને વિસ્તરણ અનુદાન યોજના અંતર્ગત આયોજિત આ સેમિનાર દ્વારા ઉચ્ચ શિક્ષણમાં સંશોધન પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો. સેમિનારમાં બે નિષ્ણાત વક્તાઓનાં વ્યાખ્યાનો, અધ્યક્ષીય પ્રવચન અને શૈક્ષણિક ચર્ચા માટેની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. આ આયોજન દ્વારા ઇતિહાસના સંશોધન ક્ષેત્રે પદ્ધતિશાસ્ત્રના મહત્ત્વને ઉજાગર કરવામાં આવ્યું હતું. આવા શૈક્ષણિક કાર્યક્રમો અધ્યાપકો, સંશોધનાર્થીઓ અને વિદ્યાર્થીઓમાં સંશોધન પ્રત્યે જિજ્ઞાસા, વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અને શૈક્ષણિક જાગૃતિ વિકસાવવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. આમ, ઇતિહાસ વિભાગ દ્વારા આયોજિત આ સેમિનાર ઉચ્ચ શિક્ષણમાં સંશોધન સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન આપવાની દિશામાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ શૈક્ષણિક પહેલ બની રહ્યો હતો.